Rozwój cywilizacyjny, oprócz poprawy jakości życia ludzi, spowodował także zwiększające się zanieczyszczenie środowiska. Niektóre z tych zanieczyszczeń mają duży potencjał toksyczności endokrynnej. Są to substancje określane jako dysruptory endokrynne (z ang. endocrine disrupting chemicals – EDC), czyli mogące powodować zmiany w funkcjonowaniu układu hormonalnego, oddziałując na pozostałe funkcje organizmu. Narażenie na ich działanie może wywołać wiele negatywnych skutków zdrowotnych. Do takich związków należą metale ciężkie, jednak dane dotyczące ich wpływu na układ hormonalny u dzikich zwierząt, zwłaszcza dużych lądowych ssaków mięsożernych, są nieliczne. Podjęliśmy więc badania narażenia na zanieczyszczenia środowiskowe, takie jak arsen (As), kadm (Cd), rtęć (Hg) lub ołów (Pb), u niedźwiedzi brunatnych z dwóch populacji: karpackiej (w jej polskiej części) i dynarskiej (w jej chorwackiej części). Określiliśmy też stężenie kortyzolu (hormonu stresu) oraz progesteronu i testosteronu (hormonów płciowych) i dokonaliśmy analizy z uwzględnieniem wspomnianych wyżej związków, czynników biologicznych, środowiskowych i czynników związanych z pobieraniem prób w celu zbadania potencjalnych skutków tego narażenia. Przebadaliśmy próby sierści od 46 osobników z Chorwacji i 27 osobników z Polski. Wykryliśmy związek podwyższonego poziomu testosteronu z wyższym poziomem rtęci zarówno u samców, jak i u samic. Osobniki o niższym wskaźniku kondycji ciała miały wyższy poziom kortyzolu, ale niższy poziom progesteronu. Rok i warunki pobierania prób były istotne dla wariancji poziomu kortyzolu, a wiek dla wariancji poziomu progesteronu (niższe jego stężenia u tegorocznych młodych i rocznych osobników w porównaniu do młodocianych i dorosłych niedźwiedzi). Wyniki te sugerują, że zanieczyszczenie środowiska odkładające się w tkankach zwierząt, mogą wpływać m.in. na oś podwzgórze-przysadka-gonady (z ang. hypothalamic-pituitary-gonadal axis – HPG) odpowiadającą za prawidłową pracę układu rozrodczego i w związku z tym mieć negatywne skutki na poziomie osobniczym i dla całych populacji.
Lazarus, M., Sergiel, A., Ferenčaković, M., Orct, T., Kapronczai, L., Pađen, L., Janz, D. M., Reljić, S., Zwijacz-Kozica, T., Zięba, F., Selva, N., Huber, D. 2023. Stress and reproductive hormones in hair associated with contaminant metal(loid)s of European brown bear (Ursus arctos). Chemosphere 325: 138354 https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2023.138354
przez Agnieszka Sergiel